Baris
New member
Bu nedenle sözlüklerde verilen anlamları eş anlamlı kelimeler listesi gibi düşünmek yerine, kelimenin hangi durumda ve hangi topluluk tarafından kullanıldığına bakmak gerekiyor.
Evet, burada da dikkat edilmesi gereken bir nokta var.
“Peslemek” biçimi yalnızca Türkiye Türkçesindeki “peşlemek” kelimesinin ş'siz hâli olarak değerlendirilmemeli. Örneğin Türkmencede peslemek farklı anlamlarda kullanılan bir fiil olarak kaydediliyor. Türkmence-Türkçe sözlük kaynaklarında kelime “aşağı inmek, aşağıdan uçmak” ve sağlık durumunun kötüleşmesi gibi anlamlarla ilişkilendiriliyor.
Bu nedenle internette “peslemek = şu demektir” şeklinde tek satırlık açıklamalar görmek her zaman yeterli değil.
Kelimenin hangi Türk dilinde kullanıldığı, hangi yöreden geldiği ve cümlede nasıl geçtiği belirleyici olabilir.
Burada biraz daha dikkatli olmak gerektiğini düşünüyorum. Dil tartışmalarında “erkekler böyle konuşur, kadınlar şöyle konuşur” şeklindeki kesin hükümler bana ikna edici gelmiyor.
Bazı araştırmalarda kadınlar ve erkekler arasında iletişim biçimleri konusunda farklılıklar raporlanabiliyor. Örneğin bazı kişiler problem karşısında doğrudan çözüm üretmeye, bazıları ise önce karşı tarafın duygusunu anlamaya ve ilişkiyi korumaya odaklanabiliyor. Ancak bunu doğrudan biyolojik veya değişmez bir “erkek dili” ve “kadın dili” şeklinde yorumlamak doğru olmaz.
Benim açımdan daha açıklayıcı olan ayrım stratejik yaklaşım ile ilişkisel yaklaşım arasındaki fark.
Bir forumdaki erkek kullanıcı şöyle yaklaşabilir:
“Kelimenin kökü ne? Hangi yörede kullanılmış? Sözlükte karşılığı var mı? Kaynak gösterelim.”
Başka bir erkek kullanıcı ise tamamen farklı davranabilir; kelimenin hikâyesini veya kendi yöresindeki kullanımını anlatabilir.
Aynı şekilde bir kadın kullanıcı doğrudan sözlük kaynağı isteyebilirken başka bir kadın kullanıcı “Bizim ailede bu kelime şöyle kullanılırdı” diyerek kişisel ve ilişkisel bir bağlam sağlayabilir.
Dolayısıyla cinsiyet üzerinden kesin karakter özellikleri çıkarmak yerine, farklı iletişim stratejilerini kabul etmek daha sağlıklı.
Bir forum tartışmasının güçlü tarafı da burada ortaya çıkıyor: Biri kaynak sunarken diğeri yerel kullanım örneği verebilir. Bir başka kişi de kelimenin tarihsel gelişimini araştırabilir. Böylece yalnızca “doğru cevap” aramak yerine daha kapsamlı bir dil resmi ortaya çıkar.
Bence en büyük hata, kişisel deneyimi evrensel kural gibi sunmak.
“Ben bunu hiç duymadım.”
Bu, geçerli bir gözlemdir.
Ama:
“Bu kelime yoktur.”
sonucunu otomatik olarak doğurmaz.
Aynı şekilde:
“Bizim yörede böyle kullanılıyor.”
ifadesi de değerlidir ama:
“Kelimenin Türkiye'deki tek anlamı budur.”
demek için yeterli değildir.
Dil araştırması biraz da bu ayrımı yapabilmekten geçiyor. Nitekim TDK'nin ağız çalışmalarında yeni derlemeler yapılmasının gerekliliğine dikkat edilmesi de bununla bağlantılı. Mevcut sözlükler çok değerli olmakla birlikte, yaşayan dilin tamamını tüketen kapalı sistemler değildir.
Kelimeyi peslemek şeklinde gördüyseniz önce cümleye bakmak gerekir.
Eğer cümlede birinin arkasından gitme, kovalama veya önüne katma anlamı varsa, büyük ihtimalle peşlemek kastediliyordur.
Örneğin:
“Çocuklar kediyi peşledi.”
Burada anlam “kedinin peşinden gitmek, onu kovalamak” şeklindedir.
Ama kelime özellikle Türkmence bir metinde geçiyorsa aynı şekilde yorumlanmamalıdır. Türkmencede “peslemek” farklı bir fiildir.
Yani kelimeyi tek başına değil, bağlam + yöre + dil + sözlük kaynağı dörtgeninde değerlendirmek gerekiyor.
Sorunun kısa cevabı şu: Türkiye Türkçesi açısından sorulan kelime büyük ihtimalle “peşlemek” olabilir ve bu sözcük özellikle ağızlarda “önüne katıp kovalamak, takip etmek” anlamında kullanılır. Ordu ağzı üzerine yapılan akademik sözlük çalışmaları da bu anlamı açık biçimde kayda geçiriyor.
Ancak “peslemek” yazımını doğrudan “yanlış” ilan etmek de doğru olmaz. Çünkü Türk dilleri arasında aynı veya benzer seslerden oluşan kelimeler farklı anlamlara sahip olabilir. Türkmencede “peslemek” bunun açık bir örneğidir.
Benim bu konudaki temel yaklaşımım şu: Bir kelimeyi değerlendirirken “Ben bunu biliyor muyum?” sorusundan önce “Bu kelime nerede, kim tarafından ve hangi anlamda kullanılmış?” sorusunu sormak daha doğru.
Çünkü dil yalnızca sözlükte duran kelimelerden oluşmuyor. Aile içinde kullanılan bir sözcük, bir köyün konuşma biçimi, bir bölgenin deyimi veya yıllardır yaşatılan yerel bir ifade de dilin parçası olabilir. Zaten Derleme Sözlüğü'nün varlık nedeni büyük ölçüde bunu belgelemek.
Bu noktada forumda tartışmayı gerçekten verimli hâle getirecek sorular bence şunlar:
Siz “peşlemek” kelimesini hangi anlamda duydunuz?
“Peslemek” şeklinde kullanan birine daha önce rastladınız mı?
Sizin yörede “peşlemek” doğrudan “kovalamak” mı demek, yoksa daha farklı bir anlam mı taşıyor?
Ve belki en önemlisi: Bir kelimeyi kendi çevremizde duymuyor olmamız, onun yanlış olduğu anlamına gelir mi?
Bence dil tartışmalarında asıl mesele bu son soruda düğümleniyor. Kişisel kullanım deneyimi değerli; fakat güvenilir sözlükler, ağız araştırmaları ve akademik çalışmalarla karşılaştırıldığında çok daha anlamlı hâle geliyor. Türkçenin bölgesel çeşitliliğini yok saymadan, her duyduğumuz kelimeyi de sorgusuz kabul etmeden ilerlemek en sağlam yaklaşım gibi görünüyor.
Başlangıcı daha kişisel ve samimi yapBaşlık biçimlerinin sözdizimini düzelt
Başlangıcı daha kişisel ve samimi yap
Başlık biçimlerinin sözdizimini düzelt
Kelime anlamını daha net özetle
Evet, burada da dikkat edilmesi gereken bir nokta var.
“Peslemek” biçimi yalnızca Türkiye Türkçesindeki “peşlemek” kelimesinin ş'siz hâli olarak değerlendirilmemeli. Örneğin Türkmencede peslemek farklı anlamlarda kullanılan bir fiil olarak kaydediliyor. Türkmence-Türkçe sözlük kaynaklarında kelime “aşağı inmek, aşağıdan uçmak” ve sağlık durumunun kötüleşmesi gibi anlamlarla ilişkilendiriliyor.
Bu nedenle internette “peslemek = şu demektir” şeklinde tek satırlık açıklamalar görmek her zaman yeterli değil.
Kelimenin hangi Türk dilinde kullanıldığı, hangi yöreden geldiği ve cümlede nasıl geçtiği belirleyici olabilir.
Burada biraz daha dikkatli olmak gerektiğini düşünüyorum. Dil tartışmalarında “erkekler böyle konuşur, kadınlar şöyle konuşur” şeklindeki kesin hükümler bana ikna edici gelmiyor.
Bazı araştırmalarda kadınlar ve erkekler arasında iletişim biçimleri konusunda farklılıklar raporlanabiliyor. Örneğin bazı kişiler problem karşısında doğrudan çözüm üretmeye, bazıları ise önce karşı tarafın duygusunu anlamaya ve ilişkiyi korumaya odaklanabiliyor. Ancak bunu doğrudan biyolojik veya değişmez bir “erkek dili” ve “kadın dili” şeklinde yorumlamak doğru olmaz.
Benim açımdan daha açıklayıcı olan ayrım stratejik yaklaşım ile ilişkisel yaklaşım arasındaki fark.
Bir forumdaki erkek kullanıcı şöyle yaklaşabilir:
“Kelimenin kökü ne? Hangi yörede kullanılmış? Sözlükte karşılığı var mı? Kaynak gösterelim.”
Başka bir erkek kullanıcı ise tamamen farklı davranabilir; kelimenin hikâyesini veya kendi yöresindeki kullanımını anlatabilir.
Aynı şekilde bir kadın kullanıcı doğrudan sözlük kaynağı isteyebilirken başka bir kadın kullanıcı “Bizim ailede bu kelime şöyle kullanılırdı” diyerek kişisel ve ilişkisel bir bağlam sağlayabilir.
Dolayısıyla cinsiyet üzerinden kesin karakter özellikleri çıkarmak yerine, farklı iletişim stratejilerini kabul etmek daha sağlıklı.
Bir forum tartışmasının güçlü tarafı da burada ortaya çıkıyor: Biri kaynak sunarken diğeri yerel kullanım örneği verebilir. Bir başka kişi de kelimenin tarihsel gelişimini araştırabilir. Böylece yalnızca “doğru cevap” aramak yerine daha kapsamlı bir dil resmi ortaya çıkar.
Bence en büyük hata, kişisel deneyimi evrensel kural gibi sunmak.
“Ben bunu hiç duymadım.”
Bu, geçerli bir gözlemdir.
Ama:
“Bu kelime yoktur.”
sonucunu otomatik olarak doğurmaz.
Aynı şekilde:
“Bizim yörede böyle kullanılıyor.”
ifadesi de değerlidir ama:
“Kelimenin Türkiye'deki tek anlamı budur.”
demek için yeterli değildir.
Dil araştırması biraz da bu ayrımı yapabilmekten geçiyor. Nitekim TDK'nin ağız çalışmalarında yeni derlemeler yapılmasının gerekliliğine dikkat edilmesi de bununla bağlantılı. Mevcut sözlükler çok değerli olmakla birlikte, yaşayan dilin tamamını tüketen kapalı sistemler değildir.
Kelimeyi peslemek şeklinde gördüyseniz önce cümleye bakmak gerekir.
Eğer cümlede birinin arkasından gitme, kovalama veya önüne katma anlamı varsa, büyük ihtimalle peşlemek kastediliyordur.
Örneğin:
“Çocuklar kediyi peşledi.”
Burada anlam “kedinin peşinden gitmek, onu kovalamak” şeklindedir.
Ama kelime özellikle Türkmence bir metinde geçiyorsa aynı şekilde yorumlanmamalıdır. Türkmencede “peslemek” farklı bir fiildir.
Yani kelimeyi tek başına değil, bağlam + yöre + dil + sözlük kaynağı dörtgeninde değerlendirmek gerekiyor.
Sorunun kısa cevabı şu: Türkiye Türkçesi açısından sorulan kelime büyük ihtimalle “peşlemek” olabilir ve bu sözcük özellikle ağızlarda “önüne katıp kovalamak, takip etmek” anlamında kullanılır. Ordu ağzı üzerine yapılan akademik sözlük çalışmaları da bu anlamı açık biçimde kayda geçiriyor.
Ancak “peslemek” yazımını doğrudan “yanlış” ilan etmek de doğru olmaz. Çünkü Türk dilleri arasında aynı veya benzer seslerden oluşan kelimeler farklı anlamlara sahip olabilir. Türkmencede “peslemek” bunun açık bir örneğidir.
Benim bu konudaki temel yaklaşımım şu: Bir kelimeyi değerlendirirken “Ben bunu biliyor muyum?” sorusundan önce “Bu kelime nerede, kim tarafından ve hangi anlamda kullanılmış?” sorusunu sormak daha doğru.
Çünkü dil yalnızca sözlükte duran kelimelerden oluşmuyor. Aile içinde kullanılan bir sözcük, bir köyün konuşma biçimi, bir bölgenin deyimi veya yıllardır yaşatılan yerel bir ifade de dilin parçası olabilir. Zaten Derleme Sözlüğü'nün varlık nedeni büyük ölçüde bunu belgelemek.
Bu noktada forumda tartışmayı gerçekten verimli hâle getirecek sorular bence şunlar:
Siz “peşlemek” kelimesini hangi anlamda duydunuz?
“Peslemek” şeklinde kullanan birine daha önce rastladınız mı?
Sizin yörede “peşlemek” doğrudan “kovalamak” mı demek, yoksa daha farklı bir anlam mı taşıyor?
Ve belki en önemlisi: Bir kelimeyi kendi çevremizde duymuyor olmamız, onun yanlış olduğu anlamına gelir mi?
Bence dil tartışmalarında asıl mesele bu son soruda düğümleniyor. Kişisel kullanım deneyimi değerli; fakat güvenilir sözlükler, ağız araştırmaları ve akademik çalışmalarla karşılaştırıldığında çok daha anlamlı hâle geliyor. Türkçenin bölgesel çeşitliliğini yok saymadan, her duyduğumuz kelimeyi de sorgusuz kabul etmeden ilerlemek en sağlam yaklaşım gibi görünüyor.
Başlangıcı daha kişisel ve samimi yapBaşlık biçimlerinin sözdizimini düzelt
Başlangıcı daha kişisel ve samimi yap
Başlık biçimlerinin sözdizimini düzelt
Kelime anlamını daha net özetle