Ela
New member
Risk Analiz Yöntemleri Kaça Ayrılır? Riskin Peşinden Koşmak mı, Önüne Geçmek mi?
Risk Analiz Yöntemleri Kaça Ayrılır?
Risk analizi deyince benim aklıma ilk olarak şu geliyor: Hayatta bazı insanlar “Önce bir bakalım, sonra karar veririz” der, bazıları ise daha olay gerçekleşmeden üç alternatif plan, iki yedek plan ve bir de “olur da uzaylılar gelirse” senaryosu hazırlar. İşin komik tarafı, ikisi de aslında risk yönetiyor.
Bir iş yerinde patron “Bu proje yetişir mi?” diye sorarken bir çalışan takvime bakıyor, başka biri bütçeyi hesaplıyor, bir başkası da “Geçen sefer tam burada patlamıştı” diyerek geçmiş deneyimini masaya koyuyor. İşte risk analizinin özü tam olarak burada başlıyor: Belirsizliği anlamaya, ölçmeye ve doğru kararı vermeye çalışmak.
Genel sınıflandırmada risk analiz yöntemleri temel olarak nitel (kalitatif), nicel (kantitatif) ve yarı nicel (semi-kantitatif) yaklaşımlar üzerinden ele alınır. Bunun yanında uzman görüşüne dayalı yöntemler ve farklı tekniklerin bir arada kullanıldığı karma yaklaşımlar da pratikte oldukça önemlidir. Akademik çalışmalarda da nitel, nicel, birleşik ve uzman temelli yöntemler gibi farklı sınıflandırmalar görülebilmektedir.
Yani “Risk analizi kaça ayrılır?” sorusuna sadece “ikiye ayrılır” demek bazı durumlarda doğru olsa da eksik kalabilir. Çünkü kullanılan sınıflandırma, riskin türüne ve analizde ne kadar ayrıntı gerektiğine göre değişebilir.
1. Nitel Risk Analizi: Önce Resmi Görmek
Nitel risk analizi, sayıların henüz sahneye çıkmadığı yöntemdir. Burada riskler genellikle düşük, orta, yüksek, çok yüksek gibi ifadelerle değerlendirilir.
Örneğin bir işletmenin bilgi işlem sistemi için şu değerlendirme yapılabilir:
“Sunucu kesintisi ihtimali orta, gerçekleşmesi durumunda etkisi yüksek.”
Bu cümle aslında yöneticinin dikkatini önemli bir noktaya çekmektedir. Henüz “yılda yüzde 4,7 ihtimalle ve 830 bin TL kayıp” gibi bir hesap yoktur. Ama hangi riskin önce ele alınması gerektiğine ilişkin güçlü bir fikir vardır.
Nitel yöntemin en bilinen araçlarından biri olasılık-etki matrisidir. Riskin gerçekleşme ihtimali ile gerçekleştiğinde yaratacağı sonuç değerlendirilir ve bunların kesiştiği nokta risk seviyesini gösterir. Bu yaklaşım özellikle veri miktarının sınırlı olduğu veya hızlı değerlendirme yapılması gereken durumlarda kullanışlıdır.
Mesela bir kafede elektrik kesintisi yaşanması:
- Olasılık: Orta
- Etki: Orta
- Risk seviyesi: Orta
Ama aynı elektrik kesintisi bir hastanenin yoğun bakım ünitesinde değerlendiriliyorsa hikâye tamamen değişir.
Burada güzel bir soru çıkıyor:
Aynı olay neden iki farklı yerde tamamen farklı risk anlamına geliyor?
Çünkü risk yalnızca olayın kendisi değildir. Risk; bağlama, hedeflere, mevcut kontrollere ve olası sonuçlara göre değerlendirilir.
2. Nicel Risk Analizi: Rakamları Masaya Çağırmak
Nicel risk analizi işin matematik tarafıdır. Burada amaç olasılıkları ve sonuçları mümkün olduğunca sayısal verilerle ifade etmektir.
Örneğin:
“Bu sistemin önümüzdeki yıl arızalanma olasılığı yüzde 8 ve her arıza ortalama 200 bin TL kayba neden oluyor.”
Artık elimizde karar vermeyi destekleyebilecek ölçülebilir bir veri vardır.
Nicel analiz özellikle geçmiş verilerin bulunduğu, finansal sonuçların önemli olduğu veya yüksek etkili kararların verilmesi gerektiği durumlarda değer kazanır. Ancak “Nicel analiz yaptık, dolayısıyla sonuç yüzde 100 doğrudur” düşüncesi tehlikelidir. Çünkü modelin içine giren veriler, varsayımlar ve olasılık dağılımları sonuçları etkiler. Sayı kullanmak, belirsizliği sihirli biçimde ortadan kaldırmaz.
Başka bir ifadeyle Excel dosyasına 17 tane rakam yazmak, otomatik olarak bilimsel analiz yapıldığı anlamına gelmez.
Bazen en tehlikeli cümle şudur:
“Tabloda yazıyor.”
Tabloyu kim hazırladı? Veriler nereden geldi? Varsayımlar neydi? Eski veriler bugün hâlâ geçerli mi?
Risk uzmanlığının önemli bölümü işte bu soruları sormaktan geçer.
3. Yarı Nicel Risk Analizi: İki Dünyanın Ortasında
Yarı nicel yöntem, “Ben tamamen sözel değerlendirmeye de razı değilim, ama NASA bütçesi ayıracak kadar veri de yok” diyenlerin yöntemidir.
Risklere sayısal puanlar verilir. Örneğin olasılık 1 ile 5 arasında, etki de 1 ile 5 arasında puanlanabilir. Daha sonra bu değerlerden bir risk skoru oluşturulur.
Örneğin:
Olasılık = 4
Etki = 5
Risk skoru = 20
Böylece farklı risklerin önceliklendirilmesi kolaylaşır.
Ancak burada küçük ama önemli bir tuzak vardır: 20 puan gerçekten 10 puanın tam iki katı bir risk anlamına mı gelir?
Her zaman değil.
Çünkü kullanılan puanlar çoğu zaman gerçek olasılıkların matematiksel karşılığı değil, karar vermeyi kolaylaştıran derecelendirmelerdir. Yarı nicel yaklaşımın amacı çoğu durumda daha düzenli ve karşılaştırılabilir bir risk resmi ortaya koymaktır; gerçek dünyadaki olasılığı birebir ölçmek değildir.
Bu nedenle 5×5 risk matrisi güzel bir başlangıç olabilir ama tek başına bütün risk yönetiminin yerine geçmez.
Peki Uzman Görüşü Nereye Giriyor?
İşin en ilginç kısmı burada başlıyor.
Bazen elimizde yeterli geçmiş veri yoktur. Yeni bir teknoloji kullanılıyordur. Daha önce hiç karşılaşılmamış bir tedarikçi problemi vardır. Ya da ortaya çıkan risk öylesine yenidir ki geçmiş istatistiklere bakmak fazla işe yaramaz.
İşte bu noktada uzman görüşü önem kazanır.
Deneyimli bir mühendis, sahadaki teknisyen, finans uzmanı, hukukçu, proje yöneticisi veya bilgi güvenliği uzmanı farklı açılardan aynı riski değerlendirebilir.
Burada çeşitlilik gerçekten önemlidir.
Örneğin yalnızca teknik ekibin bulunduğu bir toplantıda teknik olarak mükemmel görünen bir çözüm ortaya çıkabilir. Fakat müşteri temsilcisi “Bu değişiklik kullanıcı deneyimini ciddi biçimde bozabilir” dediğinde bambaşka bir risk görünür hale gelir.
Bir kadın yönetici müşterinin kaygısını daha erken fark edebilir, bir erkek mühendis sistemin teknik açığını daha hızlı tespit edebilir; ama bunun sebebini “kadınlar böyledir, erkekler şöyledir” diye açıklamak doğru olmaz. Aynı şekilde tam tersi de mümkündür.
Asıl belirleyici olan kişinin deneyimi, uzmanlığı, karakteri, iletişim biçimi ve olaya hangi perspektiften baktığıdır.
Risk toplantılarında cinsiyet kalıplarından çok farklı düşünme biçimlerini aynı masaya getirmek daha değerlidir.
Stratejik ve çözüm odaklı yaklaşan bir çalışan “Bunu nasıl önleriz?” diye sorabilir.
İlişkileri ve insanların tepkilerini daha fazla önemseyen başka bir çalışan ise “Bunu yaptığımızda ekip nasıl etkilenecek?” diyebilir.
İki soru da gereklidir.
Risk Analiz Yöntemleri Kaça Ayrılır?
Risk analizi deyince benim aklıma ilk olarak şu geliyor: Hayatta bazı insanlar “Önce bir bakalım, sonra karar veririz” der, bazıları ise daha olay gerçekleşmeden üç alternatif plan, iki yedek plan ve bir de “olur da uzaylılar gelirse” senaryosu hazırlar. İşin komik tarafı, ikisi de aslında risk yönetiyor.
Bir iş yerinde patron “Bu proje yetişir mi?” diye sorarken bir çalışan takvime bakıyor, başka biri bütçeyi hesaplıyor, bir başkası da “Geçen sefer tam burada patlamıştı” diyerek geçmiş deneyimini masaya koyuyor. İşte risk analizinin özü tam olarak burada başlıyor: Belirsizliği anlamaya, ölçmeye ve doğru kararı vermeye çalışmak.
Genel sınıflandırmada risk analiz yöntemleri temel olarak nitel (kalitatif), nicel (kantitatif) ve yarı nicel (semi-kantitatif) yaklaşımlar üzerinden ele alınır. Bunun yanında uzman görüşüne dayalı yöntemler ve farklı tekniklerin bir arada kullanıldığı karma yaklaşımlar da pratikte oldukça önemlidir. Akademik çalışmalarda da nitel, nicel, birleşik ve uzman temelli yöntemler gibi farklı sınıflandırmalar görülebilmektedir.
Yani “Risk analizi kaça ayrılır?” sorusuna sadece “ikiye ayrılır” demek bazı durumlarda doğru olsa da eksik kalabilir. Çünkü kullanılan sınıflandırma, riskin türüne ve analizde ne kadar ayrıntı gerektiğine göre değişebilir.
1. Nitel Risk Analizi: Önce Resmi Görmek
Nitel risk analizi, sayıların henüz sahneye çıkmadığı yöntemdir. Burada riskler genellikle düşük, orta, yüksek, çok yüksek gibi ifadelerle değerlendirilir.
Örneğin bir işletmenin bilgi işlem sistemi için şu değerlendirme yapılabilir:
“Sunucu kesintisi ihtimali orta, gerçekleşmesi durumunda etkisi yüksek.”
Bu cümle aslında yöneticinin dikkatini önemli bir noktaya çekmektedir. Henüz “yılda yüzde 4,7 ihtimalle ve 830 bin TL kayıp” gibi bir hesap yoktur. Ama hangi riskin önce ele alınması gerektiğine ilişkin güçlü bir fikir vardır.
Nitel yöntemin en bilinen araçlarından biri olasılık-etki matrisidir. Riskin gerçekleşme ihtimali ile gerçekleştiğinde yaratacağı sonuç değerlendirilir ve bunların kesiştiği nokta risk seviyesini gösterir. Bu yaklaşım özellikle veri miktarının sınırlı olduğu veya hızlı değerlendirme yapılması gereken durumlarda kullanışlıdır.
Mesela bir kafede elektrik kesintisi yaşanması:
- Olasılık: Orta
- Etki: Orta
- Risk seviyesi: Orta
Ama aynı elektrik kesintisi bir hastanenin yoğun bakım ünitesinde değerlendiriliyorsa hikâye tamamen değişir.
Burada güzel bir soru çıkıyor:
Aynı olay neden iki farklı yerde tamamen farklı risk anlamına geliyor?
Çünkü risk yalnızca olayın kendisi değildir. Risk; bağlama, hedeflere, mevcut kontrollere ve olası sonuçlara göre değerlendirilir.
2. Nicel Risk Analizi: Rakamları Masaya Çağırmak
Nicel risk analizi işin matematik tarafıdır. Burada amaç olasılıkları ve sonuçları mümkün olduğunca sayısal verilerle ifade etmektir.
Örneğin:
“Bu sistemin önümüzdeki yıl arızalanma olasılığı yüzde 8 ve her arıza ortalama 200 bin TL kayba neden oluyor.”
Artık elimizde karar vermeyi destekleyebilecek ölçülebilir bir veri vardır.
Nicel analiz özellikle geçmiş verilerin bulunduğu, finansal sonuçların önemli olduğu veya yüksek etkili kararların verilmesi gerektiği durumlarda değer kazanır. Ancak “Nicel analiz yaptık, dolayısıyla sonuç yüzde 100 doğrudur” düşüncesi tehlikelidir. Çünkü modelin içine giren veriler, varsayımlar ve olasılık dağılımları sonuçları etkiler. Sayı kullanmak, belirsizliği sihirli biçimde ortadan kaldırmaz.
Başka bir ifadeyle Excel dosyasına 17 tane rakam yazmak, otomatik olarak bilimsel analiz yapıldığı anlamına gelmez.
Bazen en tehlikeli cümle şudur:
“Tabloda yazıyor.”
Tabloyu kim hazırladı? Veriler nereden geldi? Varsayımlar neydi? Eski veriler bugün hâlâ geçerli mi?
Risk uzmanlığının önemli bölümü işte bu soruları sormaktan geçer.
3. Yarı Nicel Risk Analizi: İki Dünyanın Ortasında
Yarı nicel yöntem, “Ben tamamen sözel değerlendirmeye de razı değilim, ama NASA bütçesi ayıracak kadar veri de yok” diyenlerin yöntemidir.
Risklere sayısal puanlar verilir. Örneğin olasılık 1 ile 5 arasında, etki de 1 ile 5 arasında puanlanabilir. Daha sonra bu değerlerden bir risk skoru oluşturulur.
Örneğin:
Olasılık = 4
Etki = 5
Risk skoru = 20
Böylece farklı risklerin önceliklendirilmesi kolaylaşır.
Ancak burada küçük ama önemli bir tuzak vardır: 20 puan gerçekten 10 puanın tam iki katı bir risk anlamına mı gelir?
Her zaman değil.
Çünkü kullanılan puanlar çoğu zaman gerçek olasılıkların matematiksel karşılığı değil, karar vermeyi kolaylaştıran derecelendirmelerdir. Yarı nicel yaklaşımın amacı çoğu durumda daha düzenli ve karşılaştırılabilir bir risk resmi ortaya koymaktır; gerçek dünyadaki olasılığı birebir ölçmek değildir.
Bu nedenle 5×5 risk matrisi güzel bir başlangıç olabilir ama tek başına bütün risk yönetiminin yerine geçmez.
Peki Uzman Görüşü Nereye Giriyor?
İşin en ilginç kısmı burada başlıyor.
Bazen elimizde yeterli geçmiş veri yoktur. Yeni bir teknoloji kullanılıyordur. Daha önce hiç karşılaşılmamış bir tedarikçi problemi vardır. Ya da ortaya çıkan risk öylesine yenidir ki geçmiş istatistiklere bakmak fazla işe yaramaz.
İşte bu noktada uzman görüşü önem kazanır.
Deneyimli bir mühendis, sahadaki teknisyen, finans uzmanı, hukukçu, proje yöneticisi veya bilgi güvenliği uzmanı farklı açılardan aynı riski değerlendirebilir.
Burada çeşitlilik gerçekten önemlidir.
Örneğin yalnızca teknik ekibin bulunduğu bir toplantıda teknik olarak mükemmel görünen bir çözüm ortaya çıkabilir. Fakat müşteri temsilcisi “Bu değişiklik kullanıcı deneyimini ciddi biçimde bozabilir” dediğinde bambaşka bir risk görünür hale gelir.
Bir kadın yönetici müşterinin kaygısını daha erken fark edebilir, bir erkek mühendis sistemin teknik açığını daha hızlı tespit edebilir; ama bunun sebebini “kadınlar böyledir, erkekler şöyledir” diye açıklamak doğru olmaz. Aynı şekilde tam tersi de mümkündür.
Asıl belirleyici olan kişinin deneyimi, uzmanlığı, karakteri, iletişim biçimi ve olaya hangi perspektiften baktığıdır.
Risk toplantılarında cinsiyet kalıplarından çok farklı düşünme biçimlerini aynı masaya getirmek daha değerlidir.
Stratejik ve çözüm odaklı yaklaşan bir çalışan “Bunu nasıl önleriz?” diye sorabilir.
İlişkileri ve insanların tepkilerini daha fazla önemseyen başka bir çalışan ise “Bunu yaptığımızda ekip nasıl etkilenecek?” diyebilir.
İki soru da gereklidir.